Ludy północnohalmaherskie
 Meczet na wyspie Tidore lub Ternate | |
| Populacja |
550 tys. |
|---|---|
| Miejsce zamieszkania | |
| Język |
języki północnohalmaherskie, malajski (lokalny), indonezyjski |
| Religia |
islam, chrześcijaństwo (protestantyzm), wierzenia tradycyjne |
| Grupa | |
| Pokrewne |
(językowo) Papuasi |
Ludy północnohalmaherskie – grupy etniczne zamieszkujące północną część archipelagu Moluków we wschodniej Indonezji (prowincja Moluki Północne).
Dokładniej, zamieszkują północną część wyspy Halmahera oraz wyspy Morotai, Ternate, Tidore i zachodnią część Makian. Ich liczebność wynosi ok. 550 tys. osób[1]. W większości są muzułmanami wyznania sunnickiego, choć są wśród nich również chrześcijanie[2]. Niektórzy zachowują wierzenia tradycyjne[3].
Posługują się językami północnohalmaherskimi, zaliczanymi do rodziny zachodniopapuaskiej. Współcześnie ich rodzime języki są wypierane przez regionalną odmianę języka malajskiego[4], a w powszechnym użyciu na terenie prowincji jest także język indonezyjski[5]. Pomimo pokrewieństwa językowego z Papuasami ludy te nie wyróżniają się na tle pobliskich ludów austronezyjskich, zarówno pod względem kulturowo-gospodarczym, jak i fizycznym[2]. W czasach starożytnych ludność ta była zaangażowana w system handlu międzynarodowego łączący region śródziemnomorski z Azją Południowo-Wschodnią[2].
Podział etniczny
Wśród głównych ludów północnej Halmahery można wymienić: Galela, Isam, Kao (Kau)[6], Loloda (Loda), Makian Luar, Modole, Sahu, Waioli, Tabaru (Tobaru), Ternate, Tidore, Tobelo i Togutil[2][3]. Ternate i Tidore zamieszkują wyspy o tych samych nazwach[7], a Makian Luar to odrębna językowo ludność zachodniej części wyspy Makian[8]. Lud Isam jest też zwany Pagu, a Waioli to podgrupa Sahu[3]. Togutil (Tugutil) to nazwa nomadycznej grupy Tobelo, precyzyjniej określanej jako Forest Tobelo. W szerszym ujęciu chodzi ogólnie o izolowane grupy tubylczej ludności[9].
Z perspektywy lingwistycznej ich dalekimi krewnymi są grupy zamieszkujące zachodnią część półwyspu Ptasia Głowa w północno-zachodniej Nowej Gwinei[10]. Ethnologue (wyd. 25) podaje, że rodzina języków północnohalmaherskich obejmuje następujące języki: galela, loloda, laba, modole, pagu, tabaru, tobelo, togutil (tugutil), ternate, tidore, makian luar (makian zachodni), sahu, gamkonora, ibu, waioli, kao[11].
Prefiks to-, często tworzący nazwy grup etnicznych w językach północnohalmaherskich, ma niejasne pochodzenie, przy czym bywa porównywany do podobnych form w językach Celebesu[12].
Gospodarka i społeczeństwo
Zajmują się rolnictwem, zasadniczą rolę odgrywa pozyskiwanie kopry (w przypadku grup Tidore, Ternate i Makian Luar). Wśród takich ludów jak Tobelo, Galela, Ibu, Loda i Sahu dominuje rolnictwo ręczne, uprawa roślin korzeniowych i bulwiastych (pochrzyn, kolokazja jadalna itd.), bananów oraz w mniejszym stopniu ryżu i prosa[2]. Ludy Togutil, Gamkonora i Kau do XX w. zajmowały się łowiectwem i zbieractwem[13].
Struktura społeczna jest zróżnicowana. Istnieją zarówno rozwinięte społeczeństwa klasowe (Ternate, Makian Luar), jak i grupy ludów zbierackich (np. Togutil). Podstawę organizacji społecznej tworzy społeczność wiejska[2]. Równoległe z wpływami islamu i chrześcijaństwa zakorzenione są tradycyjne praktyki i wierzenia (np. wiara w czary i duchy, instytucja szamanów)[14][15][16]. Panuje wiara w istnienie Moro, czyli niewidzialnych istot ludzkich na Halmaherze i Morotai, które mają swoje własne społeczeństwo, wsie i miasta (niezależne od państwa indonezyjskiego) i potrafią komunikować się przez sny[17].
Lud Togutil (Forest Tobelo, Tobelo Dalam) jest społecznością izolowaną[18]. Zamieszkuje lasy Totoduku, Tukur-Tukur, Lolobata, Kobekulo i Buli, na terenie Parku Narodowego Aketajawe-Lolobata[19].
Historycznie region północnej Halmahery znajdował się pod wpływem Sułtanatu Ternate. Na kultury i języki północnej Halmahery silnie rzutował kontakt z Ternate, a język ternate przyjął się w roli źródła zapożyczeń, języka rytualnego i języka pisanego[20]. Od II poł. XIX w. działalność na Halmaherze prowadzili misjonarze protestanccy związani z Utrechtsche Zendingsvereeniging, którzy podjęli wysiłki na polu badań lingwistycznych i publikacji materiałów pisanych w językach północnohalmaherskich[21][22].
Dane leksykalne sugerują, że ludy północnohalmaherskie odgrywały istotną rolę w handlu morskim w rejonie Pacyfiku, docierając nie tylko do różnych zakątków wschodniej Indonezji, ale również do Cieśniny Torresa i Zatoki Papua (dzisiejsza Papua-Nowa Gwinea). O tak szerokim zasięgu ich wpływów świadczą pewne zapożyczenia, które zidentyfikowano w lokalnych językach[23][24].
Antropologia fizyczna
Wbrew klasyfikacji lingwistycznej w dawnym ujęciu byli zaliczani do typu mongoloidalnego („malajskiego” bądź „indonezyjskiego”)[25]. Silnie przypominają mieszkańców regionów Indonezji na zachód od Halmahery, a w dodatku kultura Ternate i Tidore jest ściśle związana z kulturą zachodniej Indonezji[26]. Zagadnienie to omawia m.in. antropolog społeczny J. Platenkamp w artykule z 1990/1996 r., łącząc kulturę tubylców z kulturami austronezyjskimi[27]. Badania genetyczne wykazały, że ludy Ternate i Galela są bliżej spokrewnione z większością grup austronezyjskich, choć nie odpowiada to ich przynależności językowej[28]. P. Bellwood (1998), analizując dzieje regionu, dochodzi do wniosku, że obecność azjatyckich cech antropologicznych musi wynikać z wielowiekowych małżeństw mieszanych[29].
Encyklopedia Narody mira podaje, że grupa ta powstała wskutek wymieszania się autochtonicznej ludności regionu z przybyszami z Azji Południowo-Wschodniej[1]. C.L. Voorhoeve (1994), sugerując się charakterem zapożyczeń w lokalnych językach, twierdzi, że wyspa Halmahera była wcześniej zasiedlona przez użytkowników jednego z języków filipińskich – lub doszło do napływu takiej ludności przed rozpadem wspólnego prajęzyka[30].
R. Blust (2013, 2017) zauważa, że papuaskie cechy fizyczne w większej mierze wykazują lokalne ludy austronezyjskie, zamieszkujące obszar południowej Halmahery. Badacz tłumaczy ten paradoks złożoną historią osadnictwa na północnych Molukach oraz procesami zamiany językowej wśród obu grup ludności[31][32]. Autor przywołuje w tym kontekście przykład grupy etnicznej Fataluku z Timoru Wschodniego, która również posługuje się jednym z języków papuaskich – fataluku, mimo że łączą ją związki z ludami austronezyjskimi[32].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 Lew Mironowicz Minc, Narody mira. Encykłopiedija, Moskwa: OŁMA Miedia Grupp, 2007, s. 462, ISBN 978-5-373-01057-3, OCLC 750975372 [dostęp 2022-09-12] (ros.).
- 1 2 3 4 5 6 Czlenow 1998 ↓.
- 1 2 3 Masinambow 1972 ↓, s. 119.
- ↑ John Bowden, Local languages, local Malay, and Bahasa Indonesia: A case study from North Maluku, „Wacana”, 14 (2), 2012, s. 313–332, DOI: 10.17510/wacana.v14i2.65, ISSN 1411-2272 (ang.).
- ↑ M. Paul Lewis, Gary F. Simons, Charles D. Fennig (red.), Malay, North Moluccan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 19, Dallas: SIL International, 2016 [dostęp 2016-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2016-08-14] (ang.).
- ↑ James Haire, The Character and Theological Struggle of the Church in Halmahera, Indonesia, 1941–1979, Frankfurt am Main: Lang, 1981 (Studien zur interkulturellen Geschichte des Christentums 26), s. 183, ISBN 3-8204-5888-3, OCLC 8845802 (ang.).
- ↑ Masinambow 1972 ↓, s. 120.
- ↑ Mark Taber (red.), Atlas bahasa tanah Maluku, Ambon: Pusat Pengkajian dan Pengembangan Maluku, Universitas Pattimura / Summer Institute of Linguistics, 1996, s. 8, ISBN 978-979-8132-90-2, OCLC 40713056 [dostęp 2024-07-15] (indonez.).
- ↑ Christopher R. Duncan, Social Change and the Reformulation of Identity Among the Forest Tobelo of Halmahera Tengah, „Cakalele”, 8, The Center for Southeast Asian Studies, 1997, s. 79–90, OCLC 650910680 [dostęp 2022-08-23] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-08] (ang.).
- ↑ Visser 1989 ↓, s. 81.
- ↑ David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig (red.), North Halmahera, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 25, Dallas: SIL International, 2022 [dostęp 2022-08-16] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-16] (ang.).
- ↑ Fortgens 1928 ↓, s. 390–391.
- ↑ Michaił Anatoljewicz Czlenow: Siewierochalmachierskije narody. Bolszaja rossijskaja encykłopiedija. [dostęp 2023-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-02-20)]. (ros.).
- ↑ John Bowden, Taba (Makian Dalam): Description of an Austronesian language from Eastern Indonesia, Department of Linguistics and Applied Linguistics, The University of Melbourne, 1997, s. 10, OCLC 222104670 [dostęp 2024-07-14] (ang.).
- ↑ Christiaan F. van Fraassen, Ternatan/Tidorese, [w:] David Levinson (red.), Encyclopedia of World Cultures, t. 5: East and Southeast Asia, Boston: G.K. Hall, 1993, s. 273–276, ISBN 0-8168-8840-X, OCLC 22492614 [dostęp 2022-12-27] (ang.).
- ↑ Paul Michael Taylor, The Folk Biology of the Tobelo People: A Study in Folk Classification, Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, 1990 (Smithsonian Contributions to Anthropology 34), s. 1–187, DOI: 10.5479/si.00810223.34.1, ISBN 978-0-8357-4325-9, OCLC 490529608 [dostęp 2022-08-07] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-07] (ang.).
- ↑ Naomichi Ishige, The Traditional Spirit World, [w:] Ishige Naomichi (red.), The Galela of Halmahera: A Preliminary Survey, Osaka: National Museum of Ethnology, 1980 (Senri Ethnological Studies 7), s. 401–447, DOI: 10.15021/00003423, ISSN 1340-6787, OCLC 10019582 [dostęp 2022-09-29] [zarchiwizowane z adresu 2022-09-29] (ang.).
- ↑ Edom Bayau, Agustinus Kastanya, Piter Pelupessy, Potret Kehidupan Suku Togutil dan Kearifan Lokal Khususnya Obat-Obatan Tradisional dari Hutan, „MAKILA: Jurnal Penelitian Kehutanan”, 13 (1), 2019, s. 67–84, DOI: 10.30598/makila.v13i1.2322, ISSN 2746-7155 [dostęp 2021-08-15] (indonez.).
- ↑ Yuyus Kardiman i inni, Masyarakat Indonesia: teropong antropologi budaya Indonesia, Jakarta: Laboratorium Sosial Politik Press, Program Studi Pendidikan Pancasila dan Kewarganegaraan, Jurusan Ilmu Sosial Politik, Fakultas Ilmu Sosial, Universitas Negeri Jakarta, 2010, s. 217, ISBN 978-602-8768-09-2, OCLC 864391577 [dostęp 2021-08-15] (indonez.).
- ↑ Leontine E. Visser, Paradoxes of power, [w:] E.K.M. Masinambow (red.), Maluku dan Irian Jaya, Jakarta: Lembaga Ekonomi dan Kemasyarakatan Nasional, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (LEKNAS-LIPI), 1984 (Buletin LEKNAS III.1), s. 147–171, OCLC 624384764 (ang.).
- ↑ Voorhoeve 1988 ↓, s. 187.
- ↑ Taylor 1999 ↓, s. v.
- ↑ Mahdi 1999 ↓, s. 159–160.
- ↑ Geraghty 2004 ↓, s. 91.
- ↑ Masinambow 1972 ↓, s. 119. Cytat: The interior tribes of North Halmahera are generally of Mongoloid (Malay or “Indonesian”) physical type, whereas those of the south tend to be more “Papuan” or “Melanesoid” in appearance.
- ↑ Bellwood 1998 ↓, s. 138.
- ↑ Platenkamp 1996 ↓.
- ↑ Kuldeep Bhatia, Simon Easteal, Robert L. Kirk, A Study of Genetic Distance and the Austronesian/Non-Austronesian Dichotomy, [w:] Peter Bellwood, James J. Fox, Darrell Tryon (red.), The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives, Canberra: ANU E Press, 2006, s. 195–206, DOI: 10.22459/A.09.2006.10, ISBN 978-1-920942-85-4, OCLC 225298720, JSTOR: j.ctt2jbjx1.13 [dostęp 2022-12-03] (ang.).
- ↑ Bellwood 1998 ↓, s. 137–139.
- ↑ Voorhoeve 1994 ↓, s. 652.
- ↑ Robert Blust, The Austronesian languages, wyd. popr., Canberra: Asia-Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, 2013 (Asia-Pacific Linguistics 008), s. 9, ISBN 978-1-922185-07-5, OCLC 851066712 [zarchiwizowane z adresu 2022-11-22] (ang.).
- 1 2 Blust 2017 ↓, s. 195.
Bibliografia
- Peter Bellwood, The archaeology of Papuan and Austronesian prehistory in the Northern Moluccas, Eastern Indonesia, [w:] Roger Blench, Matthew Spriggs (red.), Archaeology and Language II: Correlating archaeological and linguistic hypotheses, London–New York: Routledge, 1998, s. 128–140, DOI: 10.4324/9780203202913, ISBN 978-0-415-11761-6, OCLC 252876928 [dostęp 2022-07-16] (ang.).
- Robert Blust, The Linguistic History of Austronesian-speaking Communities in Island Southeast Asia, [w:] Peter Bellwood, First Islanders: Prehistory and Human Migration in Island Southeast Asia, Hoboken: John Wiley & Sons, 2017, s. 190–197, DOI: 10.1002/9781119251583.ch6, ISBN 978-1-119-25154-5, OCLC 976434720 [dostęp 2023-02-14] (ang.).
- Michaił Anatoljewicz Czlenow, Siewierochalmachierskije narody, [w:] Walerij Aleksandrowicz Tiszkow (red.), Narody i rieligii mira: encykłopiedija, Moskwa: Bolszaja rossijskaja encykłopiedija, 1998, s. 474, ISBN 5-85270-155-6, OCLC 40821169 [dostęp 2024-07-14] (ros.).
- Michaił Anatoljewicz Czlenow, Nasielenije Mołukkskich ostrowow, Moskwa: Nauka, 1976, OCLC 10478045 (ros.).
- J. Fortgens, Grammaticale aantekeningen van het Tabaroesch, Tabaroesche volksverhalen en raadsels, „Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië”, 84, 1928, s. 300–544 (niderl.).
- Paul Geraghty, Borrowed plants in Fiji and Polynesia: some linguistic evidence, [w:] Jan Tent, Paul Geraghty (red.), Borrowing: A Pacific Perspective, Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, 2004 (Pacific Linguistics 548), s. 65–98, DOI: 10.15144/PL-548.65, ISBN 978-0-85883-532-0, OCLC 57549336 (ang.).
- Waruno Mahdi, The dispersal of Austronesian boat forms in the Indian Ocean, [w:] Roger Blench, Matthew Spriggs (red.), Archaeology and Language III: Artefacts, languages and facts, London–New York: Routledge, 1999, s. 144–179, DOI: 10.4324/9780203202906, ISBN 978-0-415-10054-0, OCLC 316494359 (ang.).
- E.K.M. Masinambow, Halmahera, [w:] Frank M. LeBar (red.), Ethnic Groups of Insular Southeast Asia, t. 1: Indonesia, Andaman Islands, and Madagascar, New Haven: Human Relations Area Files Press, 1972, s. 119–122, ISBN 978-0-87536-403-2, OCLC 650009 (ang.).
- Jos D.M. Platenkamp, North Halmahera: Non-Austronesian Languages, Austronesian Cultures?, [w:] Jan van Bremen, Vesna Godina, Jos D.M. Platenkamp (red.), Horizons of understanding: an anthology of theoretical anthropology in Europe, Leiden: Research School CNWS, Leiden University, 1996, s. 206–223, ISBN 90-73782-28-7, OCLC 35805745 [dostęp 2022-09-20] (ang.).
- Paul Michael Taylor, Introduction, [w:] F.S.A. de Clercq, Ternate: The Residency and its Sultanate, Paul Michael Taylor, Marie N. Richards (tłum.), Washington, D.C.: Smithsonian Institution Libraries, 1999, s. i–xviii, OCLC 910100842 [dostęp 2024-07-03] (ang.).
- Leontine E. Visser, Foreign Textiles in Sahu Culture, [w:] Mattiebelle Gittinger (red.), To Speak with Cloth: Studies in Indonesian Textiles, Los Angeles: Museum of Cultural History, University of California, 1989, s. 80–90, ISBN 978-0-930741-17-4, OCLC 20970370 [dostęp 2022-12-31] (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve, The languages of the North Halmaheran stock, [w:] Papers in New Guinea linguistics. No. 26, Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1988 (Pacific Linguistics A-76), s. 181–209, DOI: 10.15144/PL-A76.181, ISBN 0-85883-370-0, OCLC 220535054 (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve, Contact-induced change in the non-Austronesian languages in the north Moluccas, Indonesia, [w:] Tom Dutton, Darrell T. Tryon (red.), Language Contact and Change in the Austronesian World, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1994 (Trends in Linguistics: Studies and Monographs 77), s. 649–674, DOI: 10.1515/9783110883091.649, ISBN 978-3-11-088309-1, OCLC 853258768 (ang.).
Linki zewnętrzne
- Indonezja – o niewidzialnych ludziach Moro na wyspie Rau, kawowej skałce i Singapurze. Coaching Rozkwitu, 2014-06-22. [dostęp 2022-09-30].