Kartony do arrasów w Kaplicy Sykstyńskiej

Kartony do arrasów w Kaplicy Sykstyńskiej – cykl dziesięciu projektów do arrasów wykonanych przez Rafaela w latach 1514–1516^[1].

Kartony przedstawiały epizody z życia św. Piotra i św. Pawła, opisane w ewangeliach i Dziejach Apostolskich^[2]. W cykl kartonów o św. Piotrze wchodzą: Cudowny połów ryb, Wręczenie kluczy Świętemu Piotrowi, Ukamienowanie Świętego Szczepana, pierwszego męczennika, Uzdrowienie chromego (również znanemu pod tytułem Uzdrowienie kaleki) i Śmierć Ananiasza. W skład kartonów o św. Pawle wchodzą: Upadek na drodze do Damaszku (również: Nawrócenie Szawła), Ofiara w Listrze, Kazanie Świętego Pawła, Ukaranie Elimasa i Święty Paweł w więzieniu^[3][4].

Piotr został ukazany jako przewodnik duchowy, a Paweł jako propagator nowej wiary^[5]. Kartony poświęcone św. Pawłowi charakteryzują się większą dynamiką^[6].

Cudowny połów ryb ukazuje wydarzenia opisane w piątym rozdziale Ewangelii św. Łukasza. Na Jeziorze Tyberiadzkim Jezus dyskutuje ze św. Piotrem i św. Andrzejem, którzy rozpoznali w nieznajomym Jezusa^[7]. W drugiej łodzi inni apostołowie, nie zwracając uwagi na Jezusa, wyciągają sieci pełne ryb^[7][8]. Inspiracją do Wręczenia kluczy św. Piotrowi mógł być namalowany w latach 1481–1482 fresk Pietra Perugina z Kaplicy Sykstyńskiej o tej samej tematyce. Na tle krajobrazu z symbolicznymi motywami (zamkiem reprezentującym władzę świecką, kościołem i murami przypominającymi Rzym) Jezus wręcza klucze św. Piotrowi. Po prawej od Jezusa stoją owce, symbolizujące lud Boży. Św. Jan jako jedyny przyjmuje z pokorą decyzję Jezusa, pozostali uczniowie wyrażają zdumienie, rezerwę, gniew lub zaskoczenie^[9].

Wykonanie kartonów zlecił papież Leon X, jednak prawdopodobnie Rafael miał swobodę w doborze tematów. Historie związane ze św. Piotrem były kierowane do duchownych, a ze św. Pawłem do wiernych^[2]. Miały one uzupełnić piętnastowieczne freski w Kaplicy Sykstyńskiej i nawiązywać do nich tematycznie^[5]. Dla Rafaela była to nowa technika. Na podstawie kartonów powstały tkaniny utkane przez Pietera Coecke’a van Aelsta i jego uczniów: Barenda van Orleya i Michaela Coxa^[1]. Aby ułatwić wykonanie tkanin, Rafael zastosował wyraziste kontrasty, odchodząc od modelunku światłocieniowego. Arrasy zostały ukończone w 1521 roku, tuż po śmierci Rafaela^[10]. Rafael miał za życia zobaczyć siedem pierwszych arrasów^[11].

Do czasów współczesnych zachowało się siedem oryginalnych kartonów. Nieznany jest los: Ukamienowania Świętego Szczepana, pierwszego męczennika, Upadku na drodze do Damaszku oraz Świętego Pawła w więzieniu^[12]. Wszystkie kartony są znane z licznych kopii, powstałych po upowszechnienie sztychy przez van Aelsta^[13].

Oryginały kupił w Genui Karol I Stuart w 1630 roku za siedemset funtów^[14]. Po jego śmierci kolekcja trafiła do Hampton Court^[13]. W 1865 roku za sprawą królowej Wiktorii kartony trafiły do Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie^[14][13]. Studia do kartonów znajdują się m.in. w Galerii Uffizi we Florencji i w Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach^[15].

Arrasy Pietera Coecke’a van Aelsta powstałe na podstawie kartonów zostały sprzedane po śmierci Leona X. Osiem z nich trafiło do Konstantynopolu, pozostałe do Lyonu. Na przestrzeni lat wszystkie wróciły do Rzymu, gdzie następnie w 1798 roku zostały one zrabowane przez wojska Napoleona. Kolekcja nie trafiła jednak do Francji, a do Genui. Stamtąd kolekcja wróciła do Rzymu za sprawą Piusa VIII^[6]. Obecnie arrasy znajdują się w Pinakotece Watykańskiej, gdzie są wystawiane na widok publiczny podczas wyjątkowych rocznic, np. w 2020 roku z okazji 500-lecia śmierci Rafaela^[6][11].

• 
  Cudowny połów ryb
• 
  Wręczenie kluczy Świętemu Piotrowi
• 
  Ukamienowanie Świętego Szczepana, pierwszego męczennika
• 
  Uzdrowienie chromego
• 
  Śmierć Ananiasza
• 
  Upadek na drodze do Damaszku
• 
  Ofiara w Listrze
• 
  Kazanie Świętego Pawła
• 
  Ukaranie Elimasa
• 
  Święty Paweł w więzieniu

• KarolK. Estreicher KarolK., Historia sztuki w zarysie, Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, ISBN 83-01-03664-8 .
• MonicaM. Girardi MonicaM., KLASYCY SZTUKI. Rafael, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2006, ISBN 978-83-60529-00-3 .
• LubaL. Ristujczina LubaL., Rafael Santi, Bielsko-Biała: Dragon, 2020, ISBN 978-83-8172-638-2 .