Pałac w Brunowie

Pałac w Brunowie

Schloss Braunau

nr rej. A/5386/486/J i A/5385/487/J z 14 stycznia 1977 roku[1]
Widok pałacu
Państwo	Polska
Województwo	dolnośląskie
Miejscowość	Brunów
Adres	Brunów 27 59-600 Lwówek Śląski[2]
Typ budynku	pałac
Styl architektoniczny	barokowy z elementami neobarokowymi
Architekt	Mohrensberg z Legnicy i Scholtz z Lwówka Śląskiego
Kondygnacje	2
Rozpoczęcie budowy	1740
Ukończenie budowy	1750
Ważniejsze przebudowy	• 1787 • XIX wiek • 1900–1901[3]
Pierwszy właściciel	śląski ród Zedlitz.
Kolejni właściciele	• hrabia Bernhard von Schmettau • baron Filip Herman von Sonnenburg • Krzysztof Henryk i Ernesta von Schweinitz • Georg von Cottenet
Położenie na mapie gminy Lwówek Śląski Pałac w Brunowie
Położenie na mapie Polski Pałac w Brunowie
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego Pałac w Brunowie
Położenie na mapie powiatu lwóweckiego Pałac w Brunowie
51°07′58,044″N 15°35′14,485″E/51,132790 15,587357
Strona internetowa

Pałac w Brunowie (niem. Schloss Braunau) – zabytkowy^[4] zespół pałacowy we wsi Brunów w powiecie lwóweckim, w województwie dolnośląskim, w odległości około 200 metrów od skrzyżowania drogi gminnej z drogą wojewódzką nr 297.

Obiekt wybudowany w 1750 r. w stylu barokowym z elementami neobarokowymi i klasycystycznymi. Pałac stanowi przykład architektury rezydencjonalnej z II ćwierci XVIII wieku, przekształconej w duchu eklektyzmu około 1900 roku. 14 stycznia 1977 r. pod numerem A/5386/486/J i A/5385/487/J, został wpisany do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W skład zespołu pałacowego wchodzą:

• pałac,
• oficyna pałacowa,
• stajnia,
• altana parkowa,
• domek ogrodnika.

Od południowego zachodu i północy zespół otoczony jest luźnym drzewostanem, który od strony wschodniej i północno-wschodniej przechodzi w park^[5][6][7].

Pierwsza wzmianka o istnieniu dworu obronnego pochodzi z XV w. Wcześniej była to wieża rycerska. W 1599 r. właścicielem był Melchior von Lest^[8][9]. Następnie dwór należał do śląskiego rodu Zedlitz, w którego rękach był do 1740 r. Wówczas to właścicielem został Bernard von Schmettau. W tym czasie dwór został przebudowany w dwupiętrowy pałac. Bernard von Schmettau założył również folwark oraz wybudował dom dla zarządcy majątku. W latach 1750–1786 pałac był własnością barona Filipa Hermanna von Sonnenburg. W 1787 r. został sprzedany Krzysztofowi (Christoph) von Schweinitzowi (1746–1814) i jego żonie Erneście (Ernestine) z domu von Eicke (ur. 1749)^[10]. W trzy tygodnie później pałac wraz z zabudowaniami zniszczył pożar. Małżeństwo Schweinitzów rozpoczęło odbudowę swojej posiadłości w stylu neobarokowym, która zakończyła się w 1789 r.

Kolejną właścicielką była Senden von Schweinitz, a w latach 1838–1945 rodzina Cottenetów. Przez ten czas pałac uległ rozbudowie (niektóre jego elementy posiadają cechy XIX-wiecznego klasycyzmu)^[11], w wyniku której zmieniono m.in. elewacje boczne, dodano tarasy oraz przekształcono otwory okienne. Powstały wówczas również: stajnia z powozownią, park z kaplicą (mauzoleum) rodziny von Cottenet^[12], fontanna, kordegarda czy młyn wodny. Na ścianie szczytowej stajni umieszczono herb rodziny von Cottenet. W 1933 r. rezydencja została przejęta na szkołę sportową Hitlerjugend, a następnie stała się własnością nazistów. Zaraz po zakończeniu II wojny światowej pałac wraz z zabudowaniami został ogołocony z wyposażenia i częściowo zniszczony.

Po przejęciu obiektu przez Skarb Państwa i zabezpieczeniu, w budynku otwarto ośrodek szkoleniowo-kolonijny Rejonu Dróg Publicznych. Kolejna modernizacja miała miejsce w latach 50. XX wieku i miała na celu dostosowanie budynku do nowych funkcji poprzez instalację wody bieżącej, centralnego ogrzewania i przebudowę układu wnętrz. W tym czasie zmieniono również zwieńczenia wieży i wykusza, usuwając wysokie hełmy na rzecz prostszych daszków^[5][6][7].

Obecnie pałac jest w rękach prywatnych i funkcjonuje jako obiekt hotelowy^[3].

Dwupiętrowy, barokowy pałac wybudowany na planie nieregularnego kwadratu, murowany z kamienia piaskowca i cegły na kamiennych fundamentach, częściowo tynkowany, z wpisaną w narożu zachodnio-południowym wieżą. Stropy w piwnicy żelbetowe, na parterze sklepienia kolebkowe z lunetami, w wyższych kondygnacjach sufity z fasetami lub stropy belkowe.

W latach 1900–1901 przebudowany w stylu klasycystycznym. Powstało wówczas skrzydło południowe pałacu wraz z oranżerią i ośmioboczną, czteropiętrową wieżą. Od frontu ryzalit z głównym wejściem pod półkolistym balkonem z metalową balustradą. Ryzalit dzielony czterema pilastrami zwieńczony frontonem z kartuszem zawierającym herb rodziny von Cottenet. Obiekt został pokryty dwuspadowym dachem naczółkowym pokrytym blachą ocynkowaną. Pałac jest trójtraktowy, trzykondygnacyjny, z kwadratowym hallem na osi i reprezentacyjnymi, wachlarzowymi schodami z marmuru „Biała Marianna”. Wnętrze pałacu przebudowano w dwu- i trzytraktowe, a miejscami użyto secesyjnej dekoracji, co widać szczególnie w balustradzie klatki schodowej. Wnętrza zachowały częściowo oryginalne detale: posadzki marmurowe i ceramiczne, parkiety w „jodełkę”, dekoracyjne schody, czy sufity z fasetami. Drzwi wejściowe i wewnętrzne ramowo-płycinowe, okna skrzynkowe różnego typu – jedno-, dwu- i trójdzielne^[13].

Bryła pałacu urozmaicona, z wykuszami, tarasami i ryzalitami. Na elewacjach tarasy z żeliwnymi balustradami o ornamentyce roślinno-kwiatowej, okna balkonowe porté-fenêtre, nisze, kartusze i daty przebudowy (1901).

Elewacja frontowa siedmioosiowa, środkowa część zaakcentowana pilastrami o głowicach jońskich, między którymi umieszczono okna. Portal wejściowy z kartuszem herbowym przedstawiającym dwie ryby, zwieńczony tympanonem z koroną i napisem COTTENET^[5][6]. Nad głównym wejściem, pod balkonem, znajdują się kartusze z herbami: von Glaubitz (duży, umieszczony centralnie)^[14], Grafa Promnitza z inicjałami G.P. (po lewej stronie) oraz von Lest z inicjałami W.V.L. (po prawej stronie)^[15].

• 
  Herb von Promnitz
• 
  Herb von Glaubitz
• 
  Herb von Lest

Obok pałacu stoi piętrowa oficyna wybudowana na planie prostokąta, kryta czterospadowym dachem mansardowym z lukarnami. Na pierwszym piętrze bocznej ściany dwie płyciny:

• pierwsza upamiętniająca pożar 29 listopada 1787^[16][17][18];
• druga z herbami Christopha Heinricha Ludewiga von Schweinitza i inicjałami C. H. L. v. S. (lewy) i jego żony Ernestine Sophie von Schweinitz Gräfin von Eicke i inicjałami E. S. v. S. G. v. E. (prawy)^[19].

• 
  Szczyt z herbem von Cottenet
• 
  Herb von Cottenet
• 
  Tablice na oficynie
• 
  Herby Christopha v. Schweinitza, E. v. Eicke
• 
  Herb von Schweinitzów
• 
  Herb von Eicke

Stajnia i wozownia w Brunowie to zabytkowe budynki gospodarcze w stylu neogotyckim, stanowiący część zespołu pałacowego w Brunowie. Wzniesiony w IV ćwierci XIX wieku jako uzupełnienie rezydencji pałacowej. Budynek wyróżnia się bogatym detalem architektonicznym i wysokim poziomem wykonania konstrukcyjnego, charakterystycznym dla architektury rezydencji ziemiańskich tego okresu. Obiekt zachowany jest w dobrym stanie technicznym. Mimo przekształceń powojennych, zachował wiele oryginalnych elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych. Wnętrza pozostają czytelne w swoim historycznym układzie funkcjonalnym. Stajnia znajduje się w południowo-wschodniej części zespołu pałacowego, narożnikiem południowo-zachodnim przylegając do głównej bramy prowadzącej na dziedziniec. Od południa graniczy z drogą gminną, od północy z otwartym placem porośniętym trawą i drzewami.

Budynek wzniesiono na planie wydłużonego prostokąta, z czteropasmowym układem wnętrz. Składa się z części wschodniej (jednoprzestrzennej wozowni) i zachodniej (stajnia z przedsionkami i pomieszczeniami pomocniczymi). Budynek jest jednokondygnacyjny z poddaszem i częściową piwnicą, nakryty dwuspadowym dachem z trzema trójkątnymi facjatami, zwieńczonymi fialami i ozdobnymi balustradami. Ściany wykonano z piaskowca. Elewacje północna i południowa są 10-osiowe, artykułowane za pomocą szkarp i lizen. Charakterystyczne są arkadowe otwory okienne, biforia oraz okulusy z rozetami wentylacyjnymi. Elewacja zachodnia pełni funkcję reprezentacyjną – zawiera dekoracyjny portal z herbem rodziny Cottenet (dwie lilie andegaweńskie, szachownica, korona i skrzydła w hełmie). Elewacja wschodnia jest skromniejsza, z prostymi oknami i szczelinami wentylacyjnymi.

Budynek stajni reprezentuje neogotyk, widoczny w charakterystycznych detalach: fialach, fryzach arkadkowych, biforiach, ostrołucznych oknach i dekoracjach herbowych. Zastosowano różnorodne materiały, takie jak: piaskowiec (piaskowiec szary, rdzawy i jasny), ciosany kamień i cegłę w układzie mieszanym, żeliwo i ceramikę. Dach pokryto łupkiem, z więźbą krokwiowo-płatwiową i rozporową.

We wschodniej części budynku mieściła się wozownia – przestrzeń jednoprzestrzenna z krzyżowo-żebrowymi i krzyżowymi sklepieniami wspartymi na kamiennych kolumnach. Część zachodnia to stajnia, podzielona na trzy pasma, z centralnym pasmem stajennym, z dekoracyjnymi żeliwnymi kolumienkami. Zachowały się sklepienia z profilowanymi gurtami, otwory owalne, rozetowe dekoracje oraz schody piaskowcowe. Podłogi pokryto płytami ceramicznymi i cementowymi w partii wschodniej, na poddaszu podłogi drewniane. Wewnątrz obiektu brak oryginalnego wyposażenia^{[20][21][22][23]}.

Altana znajduje się na osi wschód-zachód, pomiędzy pałacem (od zachodu) a oficyną pałacową (od wschodu), w odległości około 10 metrów od pałacu i 5 metrów od oficyny. Od północy graniczy z parkiem, który jest częścią historycznego założenia krajobrazowego.

Pawilon został wzniesiony w połowie XIX wieku, jako element rozbudowy założenia rezydencjonalno-parkowego otaczającego pałac. Nie przechodził znaczących modernizacji ani prac konserwatorskich poza drobnymi przekształceniami z lat 50. XX wieku. Wówczas zamurowano wejście od strony północnej, wymieniono drzwi południowe oraz założono prowizoryczne oświetlenie.

Altana wzniesiona została na planie ośmioboku. Jest jednokondygnacyjna, przykryta kopulastym dachem wspartym na krokwiowej więźbie dachowej z jednym centralnym stolcem. Dach pokryty został łupkiem. Budynek wykonano z cegły i kamienia. Obiekt utrzymany w stylu klasycyzującym, o cechach pawilonu kaplicznego, stanowi przykład architektury ogrodowej o funkcjach reprezentacyjno-rekreacyjnych. Co druga ściana zawiera prostokątne, dwudzielne okna krosnowe, dwuprzęsłowe. Na osi północ-południe znajdują się wejścia – obecnie zamurowane od północy, z zachowanymi drzwiami od południa. Elewacje ujęte są w gładkie, tynkowane opaski narożne i okienne. Ściany są jednolicie otynkowane, utrzymane w stonowanej kolorystyce. Obiekt reprezentuje styl klasycystyczny z elementami neogotyckimi w detalach dekoracyjnych, charakterystycznymi dla architektury ogrodowej XIX wieku. Prosta bryła wzbogacona jest o dekoracyjne fryzy, girlandy i nisze, nadające wnętrzu charakter medytacyjno-refleksyjny.

Wewnątrz przestrzeń otwarta, z belkowym stropem wykończonym podsufitką i fasetą. Posadzka wykonana z szaro-czarnego marmuru ułożonego we wzory geometryczne. Na ścianach zachowane są niewielkie nisze zamknięte łukiem pełnym, rozlokowane naprzemiennie z oknami. Powyżej nich biegnie dekoracyjny fryz pasowy z motywem zwisających girland.

Nad dawnym wejściem północnym znajduje się napis gotycki w języku niemieckim. Strop zdobiony jest malowanym ornamentem roślinnym i kwiatowym w kolorach biało-zielono-złotym, częściowo zatartym wskutek prac instalacyjnych^[24][25].

Kordegarda w Brunowie to zabytkowy budynek mieszkalno-gospodarczy, będący częścią zespołu pałacowego w Brunowie. Usytuowana jest około 40 metrów na południe od pałacu, przy głównej bramie wjazdowej, z elewacją frontową zwróconą na południe. Od wschodu i zachodu budynek wpisany jest w kamienny mur zamykający dawny dziedziniec gospodarczy. Wzniesiony pod koniec XVIII wieku w stylu późnobarokowym o cechach prowincjonalnych. Pełnił pierwotnie funkcję strażnicy bramnej i domu ogrodnika. Obecnie użytkowany jako budynek mieszkalny.

Zespół pałacowy w Brunowie ukształtował się po pożarze starego dworu w 1787 roku. Wkrótce po tym powstał nowy pałac i towarzyszące mu zabudowania. Kordegarda została zbudowana najprawdopodobniej w tym samym okresie, co świadczy o jej architekturze – nawiązującej do baroku końca XVIII wieku.

W 1838 roku wieś przeszła w ręce Georga von Cottenet. Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono, a sam budynek kordegardy od 1946 roku użytkowany był jako dom mieszkalny. Obecnie stanowi prywatną własność.

Budynek kordegardy reprezentuje prowincjonalny późny barok, z elementami klasycyzującymi. Charakterystyczne są dekoracyjne obramienia okien i portali, zastosowanie wieżyczki narożnej oraz bogato profilowane gzymsy kamienne.

Budynek wzniesiono na planie prostokąta, zbliżonego do kwadratu, na fundamentach kamiennych. Ściany murowano z cegły, tynkowano; wieżyczka wzniesiona z kamienia. W narożniku południowo-wschodnim znajduje się okrągła, dwukondygnacyjna wieżyczka, częściowo wtopiona w korpus budynku. Całość jest jednokondygnacyjna, z wysokim, użytkowym poddaszem i piwnicą. Dach główny czterospadowy, wysoki, z facjatkami; kryty płytkami z łupka. Dach wieżyczki stożkowy, połączony z korpusem dachem dwuspadowym. Wieża i facjaty zwieńczone ozdobnymi kamiennymi opaskami i fryzami arkadkowymi. Elewacje tynkowane techniką nakrapianą z dekoracyjnym rozmieszczeniem ciosów piaskowca w lico muru. Okna zamknięte łukiem koszowym, osadzone w taśmowych kamiennych opaskach. Drzwi główne jednoskrzydłowe, ramowo-płycinowe, z profilowanym nadświetlem i portalem w kształcie łuku wklęsło-wypukłego. Fasada południowa czteroosiowa, z wieżyczką w narożniku. Wejście główne z ozdobnym zwieńczeniem, nad którym znajduje się płycina inskrypcyjna. W części zachodniej – boczne wejście oraz schody osłonięte kamienną balustradą. Wieżyczka wykonana z ciosów kamiennych, z arkadkowym fryzem i dekoracyjnymi oknami o zróżnicowanych wykrojach. Elewacje boczne (wschodnia i zachodnia) z dwoma osiami okiennymi i facjatami. Elewacja północna pierwotnie ślepa – obecnie z otworem okiennym. Wewnątrz budynku znajdują się drewniane stropy z podsufitką; w piwnicy – ceglany. Podłogi głównie z desek drewnianych; w sieni – posadzka cementowa. Układ wnętrz dwutraktowy z wąską sienią w części południowej. Pomieszczenia ułożone amfiladowo. Schody na poddasze drewniane, usytuowane przy bocznym wejściu; zewnętrzne kamienne, wewnętrzne murowane do piwnicy. Wnętrza zachowały układ pierwotny z drobnymi adaptacjami mieszkaniowymi^[26][27][28].

• Marek Gaworski, Najpiękniejsze zamki i pałace Śląska i pogranicza polsko-czeskiego, Matiang, Strzelce Opolskie 2012, ISBN 978-83-932293-6-9.

• Dolina pałaców i ogrodów
• Film o pałacu w Brunowie
• Zabytki powiatu lwóweckiego
• Brunów – pałac