Nowa Galicja

Nowa Galicja / Zachodnia Galicja
Neugalizien / Westgalizien
kraj koronny
1795–1803
Państwo

 Monarchia Habsburgów

Siedziba

Lublin, Kraków (od 1797)

Data powstania

1795

Data likwidacji

1803

Gubernator

Anton Baum von Apfelhofen (p.o.)

Języki urzędowe

niemiecki

Położenie na mapie
Położenie na mapie
Mapa Królestwa Galicji z Nową Galicją zaznaczoną kolorem żółtym; zaznaczony na granatowo cyrkuł zamojski, zagarnięty podczas I rozbioru, nie należał do Nowej Galicji, choć razem z nią wszedł w skład Księstwa Warszawskiego w 1809 (a następnie Królestwa Polskiego i Rosji); zaznaczony na zielono cyrkuł krakowski, zagarnięty podczas III rozbioru, należał do Nowej Galicji i wszedł również w skład Księstwa Warszawskiego w 1809, lecz w 1815 został z niego wyłączony tworząc Wolne Miasto Kraków[2], a po jego zniesieniu w 1846 powrócił do Austrii
Podział Galicji i Nowej Galicji na cyrkuły na początku 1803 r.

Nowa Galicja lub Galicja Zachodnia (niem. Neu-Galizien, West-Galizien) – w latach 1796–1803 jednostka podziału terytorialnego ziem polskich zagarniętych przez Austrię na mocy III rozbioru Polski w 1795. Obszar należał do Austrii w latach 1795–1809: do 1803 jako osobny kraj koronny, a od 1 listopada 1803 w składzie Galicji[3].

Utworzenie

21 marca 1796 cesarz Franciszek II Habsburg wydał patent, formalnie włączający to terytorium do Austrii pod nazwą prowincji Galicji Zachodniej[4].

Swym zasięgiem objęła tereny byłych województw I Rzeczypospolitej: lubelskiego, sandomierskiego, a także części: krakowskiego, mazowieckiego, ruskiego, brzeskolitewskiego i podlaskiego.

Podział administracyjny

W lipcu 1796 Galicja Zachodnia została podzielona na 12 cyrkułów, podporządkowanych Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a od 1797 Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie pod prezydencją komisarza radcy dworu Johanna Wenzla von Margelika. Przy czym wprowadzony wówczas podział ulegał w kolejnych kilku latach zmianom. Ze względu na brak odpowiednich budynków nadających się na siedziby starostów i innych urzędników cyrkularnych (3-4 komisarzy, sekretarza, 2 kancelistów)[5] zmianie uległy siedziby niektórych cyrkułów. Np. siedzibę cyrkułu łukowskiego przeniesiono z Łukowa do Radzynia ze względu na okazały pałac Potockich[6].

Nazwa w 1796Siedziba w 1796Nazwa w 1801Siedziba w 1801Przynależność administracyjna w I RP
cyrkuł bialskiBiała Podlaskacyrkuł bialskiBiała Podlaskapołudniowa część ziemi mielnickiej, zachodnia część województwa brzeskolitewskiego
cyrkuł chełmskiChełmcyrkuł chełmskiChełmziemia chełmska, ziemia krasnostawska, ziemia parczewska
cyrkuł józefowskiJózefów nad Wisłącyrkuł józefowskiJózefów nad Wisłąpołudniowo-zachodnia część województwa lubelskiego
cyrkuł kieleckiKielcecyrkuł stopnickiStopnicapowiat wiślicki, część powiatu chęcińskiego, po 1793 ziemia proszowska; od 1800 także Działoszyce, Kazimierza Wielka i Skalbmierz[7]
cyrkuł koneckiKońskiecyrkuł koneckiKońskiepowiat opoczyński, części powiatów: ksiąskiego, chęcińskiego i radomskiego, po 1793 ziemia chęcińska
cyrkuł krakowskiKrakówcyrkuł krakowskiKrakówpowiat krakowski, proszowicki i część lelowskiego, po 1793 ziemia krakowska
cyrkuł lubelskiLublincyrkuł lubelskiLublinwschodnia część województwa lubelskiego (bez ziemi łukowskiej)
cyrkuł łukowskiŁukówcyrkuł radzyńskiRadzyńziemia łukowska (bez Siedlec)
cyrkuł mińskiMińsk Mazowieckicyrkuł wiązowieńskiWiązownapołudniowa część ziemi nurskiej (do 1793), wschodnia część ziemi warszawskiej, zachodnia część ziemi liwskiej, wschodnia część ziemi czerskiej (do 1793), większość ziemi stężyckiej
cyrkuł radomskiRadomcyrkuł radomskiRadompowiat radomski, powiat warecki, po 1793 ziemia radomska
cyrkuł sandomierskiSandomierzcyrkuł opatowskiOpatówpowiat sandomierski, po 1793 ziemia sandomierska
cyrkuł siedleckiSiedlcecyrkuł siedleckiSiedlcepółnocna część ziemi łukowskiej (z Siedlcami), wschodnia część ziemi liwskiej (z Liwem), południowo-zachodnia część województwa podlaskiego (z Węgrowem i Sokołowem), zachodnia część ziemi mielnickiej (z Łosicami)

Na przełomie 1801 i 1802 likwidacji uległ cyrkuł radzyński (łukowski), a jego terytorium podzielone zostało między sąsiednie cyrkuły. Z ziem przyłączonych od Prus (okręg olkuski, fragment ziemi żarnowieckiej po 1793), po przyłączeniu części cyrkułu stopnickiego utworzono cyrkuł słomnicki.

Nazwa w 1802Siedziba w 1802Zmiany granic
cyrkuł bialskiBiała Podlaskawłączona wschodnia część zlikwidowanego na przełomie 1801/1802 cyrkułu radzyńskiego (łukowskiego) z Łukowem i Radzyniem[8]
cyrkuł chełmskiChełm
cyrkuł józefowskiJózefów nad Wisłą
cyrkuł koneckiKońskiewłączenie Kielc
cyrkuł krakowskiKraków
cyrkuł lubelskiLublinwłączenie Kocka, Łysobyków ze zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego
cyrkuł opatowskiOpatów
cyrkuł radomskiRadom
cyrkuł siedleckiSiedlcewłączenie północnej części zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego
cyrkuł słomnickiSłomnikicyrkuł utworzony z połączenia uzyskanego od Prus okręgu olkuskiego[9] i zachodniej części cyrkułu stopnickiego[5]
cyrkuł stopnickiStopnicaodłączenie Działoszyc, Kielc
cyrkuł wiązowieńskiStanisławówwłączenie pozostałej części ziemi stężyckiej ze zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego

Na podstawie dekretu cesarza Franciszka II z 13 maja 1803[5], z dniem 1 listopada 1803 Nowa Galicja została podporządkowana Gubernium Galicji we Lwowie. Wtedy też dokonano zmniejszenia liczby cyrkułów o połowę łącząc ze sobą sąsiednie cyrkuły. Każdy cyrkuł był podzielony na trzy okręgi.

NazwaSiedzibaTerytoriumOkręgi
cyrkuł kieleckiKielcedotychczasowe cyrkuły: konecki i stopnickiOpoczno, Kielce, Stopnica
cyrkuł krakowskiKrakówdotychczasowe cyrkuły: krakowski i słomnickiKraków, Olkusz, Żarnowiec
cyrkuł lubelskiLublindotychczasowe cyrkuły: lubelski i józefowskiLublin, Kraśnik, Kazimierz
cyrkuł radomskiRadomdotychczasowe cyrkuły: radomski i opatowskiRadom, Opatów, Staszów
cyrkuł siedleckiSiedlcedotychczasowe cyrkuły: siedlecki i wiązowieńskiSiedlce, Stanisławów, Garwolin
cyrkuł włodawskiBiała Podlaska[10]dotychczasowe cyrkuły: bialski i chełmskiBiała Podlaska, Włodawa, Chełm

Krótko przed włączeniem Nowej Galicji do Galicji istniała koncepcja przyłączenia do Nowej Galicji (West Galizien) cyrkułów myślenickiego, sądeckiego i bocheńskiego z ziem zagarniętych po I rozbiorze (z Galicji właściwej)[11].

Władze

Komisarz

  • Johann Wenzel von Margelik radca dworu 16 marca 1796–1801

Gubernatorzy

  • hrabia Johann Graf von Trautmannsdorf 6 lutego 1801–1803
  • Anton Baum von Apfelhofen (pełniący obowiązki) czerwiec 1803 – 1 listopada 1803

Epilog

Po zwycięskiej dla wojsk polskich wojnie polsko-austriackiej, administrację nad wyzwolonymi ziemiami Nowej Galicji przejął z rąk Gubernium we Lwowie Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji. Zgodnie z postanowieniami podpisanego 14 października 1809 pokoju w Schönbrunnie, Nowa Galicja i cyrkuł zamojski (z I rozbioru) zostały włączone do Księstwa Warszawskiego.

Mapy

Przypisy

  1. Oprócz skrawka na prawym brzegu Wisły z miastem Podgórzem, który pozostał w Austrii.
  2. ↑ Oprócz skrawka na prawym brzegu Wisły z miastem Podgórzem, który pozostał w Austrii.
  3. ↑ Pilleriana z 1803 r. Nr XXXII, s. 150.
  4. ↑ Arkadiusz Bereza, Witold Okniński, Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność, Warszawa 2010, s. 19
  5. 1 2 3 Katarzyna Śleziak, Starostwo powiatowe w Żywcwu 1867-1914, Kraków 2016, s. 25
  6. ↑ Józef Geresz, Z dziejów Podlasia (237): Śmierć bp. Naruszewicza i nakazy nowego zaborcy, 22 września 2010 r., echokatolickie.pl
  7. ↑ Tomasz Trepka, Kielecczyzna pod austriacką okupacją. Jak się wtedy żyło?, echodnia.eu, 27.01.2017
  8. ↑ Marek Mądzik, Gmina Ułęż w podziałach terytorialnych w XIX i XX wieku, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia 60, 313-322, 2005
  9. ↑ na mocy austriacko-pruskiej umowy o delimitacji zawartej w Krakowie 31 stycznia 1797 r.
  10. ↑ Józef Geresz, Z dziejów Podlasia (243): Odgłosy Austerlitz i Jeny, 3 listopada 2010 r., echokatolickie.pl
  11. ↑ Koncepcja obecna na mapach West-Galizien : nach Mezburg's und Rizzi Zanoni's Charte und andern bewährten Hülfsmitteln neu entworfen – Wien : im Verlage des Kunst- und Industrie-Comptoir’s z 1803 i Ost und West Galizien nach den neusten beobachtungenen z 1805, która jednak była już nieaktualna, jako że zaznaczała na terenie Nowej Galicji cyrkuły według stanu sprzed 1803.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.